Μικροβίωμα & γήρανση: Μπορούν τα προβιοτικά να βοηθήσουν το μικροβίωμά μας που γερνά;

Η διαταραχή του μικροβιώματος του εντέρου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες συνέπειες, αλλά και πιθανές αιτίες, της γήρανσης. Πρόσφατες κλινικές μελέτες εξετάζουν τον τρόπο που το μικροβίωμα μπορεί να αποκατασταθεί μέσω της διατροφής και της χρήσης προβιοτικών.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα σημάδια της γήρανσης είναι μια κατάσταση που ονομάζεται δυσβίωση, δηλαδή διαταραχή του μικροβιώματος του εντέρου, όταν αλλάζει η ισορροπία μεταξύ φιλικών και παθογόνων βακτηρίων. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής μας, το μικροβίωμα παραμένει σχετικά σταθερό, όμως καθώς γερνάμε, συχνά αρχίζει να αλλάζει, συνήθως προς το χειρότερο. Μία από τις πιθανές συνέπειες αυτής της αλλαγής είναι η δυσκοιλιότητα.

Η δυσβίωση είναι δύσκολο να οριστεί με ακρίβεια, επειδή το μικροβίωμα του εντέρου κάθε ανθρώπου είναι εξαιρετικά εξατομικευμένο και διαμορφώνεται από τη διατροφή, το περιβάλλον και το ιατρικό ιστορικό του επί δεκαετίες. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές, πρόκειται για μια αλλαγή όπου μειώνονται τα ωφέλιμα μικροβιακά είδη ενώ αυξάνονται τα πιο επιβλαβή. Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι η γήρανση συνδέεται συνήθως με απώλεια της συνολικής μικροβιακής ποικιλότητας, ιδιαίτερα των «φιλικών» βακτηρίων που ζυμώνουν τις φυτικές ίνες της διατροφής και παράγουν αντιφλεγμονώδη μόρια. Τη θέση τους καταλαμβάνουν πιο επιθετικές ομάδες, όπως τα εντεροβακτήρια, στα οποία περιλαμβάνονται πολλά αβλαβή είδη, αλλά και τα Escherichia coli (E. coli), Salmonella και Shigella.

Τα αίτια της δυσβίωσης παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστα, όμως ένας καθιερωμένος παράγοντας είναι η γήρανση των ανοσοκυττάρων που βρίσκονται στην επένδυση του παχέος εντέρου. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής, αυτά εργάζονται αδιάκοπα για να ευνοούν την ανάπτυξη των ωφέλιμων μικροβίων του εντέρου και να κρατούν μακριά τα επιβλαβή. Με τον χρόνο, όμως, εξαντλούνται. Ως αποτέλεσμα, σταδιακά επικρατούν τα επιβλαβή μικρόβια.

Έτσι ξεκινά ένας φαύλος κύκλος. Παθογόνα μικρόβια διαπερνούν το εντερικό τοίχωμα και εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος, προκαλώντας ανοσολογική αντίδραση και οδηγώντας σε χρόνια, διάχυτη φλεγμονή χαμηλού βαθμού. Αυτή η κατάσταση, γνωστή ως «inflammaging» (φλεγμονώδης γήρανση), προκαλεί επιπλέον βλάβη στα ανοσοκύτταρα του εντέρου, επιδεινώνοντας τη δυσβίωση. Παράλληλα, επηρεάζει αρνητικά και άλλα όργανα: η δυσβίωση έχει συσχετιστεί με κάθε είδους παθήσεις της τρίτης ηλικίας, που αφορούν τον εγκέφαλο, το ήπαρ, τους νεφρούς, τους μύες, τα οστά, τον λιπώδη ιστό και τους πνεύμονες.

Αντίθετα, οι άνθρωποι που φτάνουν σε πολύ προχωρημένη ηλικία συχνά διαθέτουν ένα ασυνήθιστα «νεανικό» μικροβίωμα του εντέρου. Σε μία χαρακτηριστική περίπτωση, ερευνητές στην Ισπανία πραγματοποίησαν λεπτομερή ανάλυση αίματος, σάλιου και κοπράνων της María Branyas Morera, ηλικίας 116 ετών, η οποία ήταν τότε ο γηραιότερος εν ζωή άνθρωπος στον κόσμο (απεβίωσε τον Αύγουστο του 2024, σε ηλικία 117 ετών και 168 ημερών). Διαπίστωσαν ότι διέθετε τρία χαρακτηριστικά μακροζωίας: αφθονία γονιδίων που σχετίζονται με μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής, εξαιρετικά αποδοτικό μεταβολισμό των λιπιδίων και, κυρίως, ένα μικροβίωμα εντέρου χαρακτηριστικό ενός πολύ νεότερου ανθρώπου. Ήταν ιδιαίτερα πλούσιο σε φιλικά βακτήρια (κυρίως Lactobacilli και Bifidobacteria) που παράγουν αντιφλεγμονώδη μόρια, τα οποία όμως συνήθως μειώνονται με την ηλικία. Η Morera δεν αποτελούσε μια μοναδική εξαίρεση: μελέτες σε μεγάλο αριθμό αιωνόβιων έχουν επανειλημμένα δείξει ότι διαθέτουν νεανικό μικροβίωμα του εντέρου.

Η δυσβίωση, λοιπόν, είναι κάτι που πρέπει να αποφεύγεται. Αν λοιπόν εμφανιστούν συμπτώματα που παραπέμπουν σε αυτή, τι μπορούμε να κάνουμε;

Η διατροφή αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο παρέμβασης. Η τροφή μας είναι ο σημαντικότερος παράγοντας που διαμορφώνει τη σύνθεση του μικροβιώματος του εντέρου. Μια κλινική μελέτη διάρκειας ενός έτους έδειξε ότι μια διατροφή μεσογειακού τύπου – πλούσια σε λαχανικά, όσπρια, φρούτα, ξηρούς καρπούς, δημητριακά, μέτρια αυξημένη κατανάλωση ψαριών και ελαιόλαδο – αυξάνει τα επίπεδα των ωφέλιμων βακτηρίων που σχετίζονται με μειωμένη φλεγμονή, μικρότερη ευπάθεια και καλύτερες γνωστικές επιδόσεις.

Επίσης, τα συμπληρώματα προβιοτικών που περιέχουν ζωντανά βακτήρια, βοηθούν αποτελεσματικά στην αποκατάσταση των φιλικών βακτηρίων του μικροβιώματος. Κλινικές μελέτες έχουν δείξει ότι μπορούν να ανακουφίσουν ορισμένες καταστάσεις που συνδέονται συχνά με τη γήρανση, όπως η απώλεια μυϊκής μάζας και η ήπια γνωστική έκπτωση, μέσω αλλαγών στο μικροβίωμα του εντέρου. Ωστόσο, δεν έχει αποδειχθεί αν επιδρούν ουσιαστικά και στη φλεγμονώδη γήρανση (inflammaging).

Τέλος, ο καλός ύπνος και η τακτική άσκηση συμβάλλουν στη βελτίωση του μικροβιώματος του εντέρου.

Πηγή: Νewscientist, 6/2026.